طلب حاجت است . و « 1 » ديگر ، رَهبت است ، و آن ، پهن كردن كفّ است و پشت دست را به آسمان كردن ، و اين ، در حالت خوف است . ديگر ، تعوّذ است ، و آن ، عبارت است از آن كه كف دست‌ها را به طرف قبله كند و اين نيز نوعى است از خوف . و مراد از تضرّع در اين مقام ، ممكن است كه معنى مذكور باشد و ممكن است كه مطلقِ خضوع باشد و سكوت از ساير اقسام ، شايد كه قرينهء « 2 » اين معنى باشد . [ ششم : رغبت به عنايات و ثواب الهى ] ششم ، رغبت نمودن در ثواب و عطاياى نامتناهى الهى است و مراد از آن ، يا دعا و طلب جنّت و مراتب عاليه و سؤال حاجات دنيويه و رسيدن به سعادت است ، يا سعى و اشتغال به اعمال خير و اقامت مراسم عبادت و لوازم بندگى است ؛ زيرا كه رغبت در هر امرى ، عبارت است از تحصيل اسباب آن امر . و شايد كه ذكر و دعا بعد از اين ، مؤيّد ارادهء اين معنى بوده باشد و ظاهر كلام ، بنا بر اين ، مُشعر است به اين كه عبادت ، به قصد رسيدن به ثواب و خلاصى از عِقاب ، مُستحسن باشد . و از ظاهر بسيارى از آيات و احاديث ، چنين مستفاد مىشود و مشهور ميان علما ، آن است كه عبادتى كه منظور در آن ، محض رسيدن به ثواب و خلاصى از عِقاب باشد ، صحيح نيست . و از كلام شيخ مفيد - عليه الرحمه - چنان ظاهر مىشود كه علماى شيعه - رضوان اللَّه عليهم - در اين مسئله اتّفاق دارند . و شايد كه جمعى كه قائل‌اند به فرق ميانهء إجزا و قبول ، چنين عبادتى را ، مُجزى دانند و مقبول ندانند ؛ يعنى فاعلش از عهدهء تكليف ، بيرون آمده و قضا بر او لازم نيست ، امّا مستحقّ ثواب نمىشود . و محمّد بن يعقوب كلينى رضى الله عنه از حضرت امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده كه فرمود : عبادت‌كنندگان ، سه قِسم مىباشند : جمعى ، عبادت الهى مىكنند از خوف عِقاب ، و آن ، عبادت بنده‌هاست ؛ و جمعى ، عبادت الهى مىكنند براى طلب ثواب ، و اين ، عبادت آنهايى است كه ايشان را به اجرت گرفته باشند و بر عمل خود ، مزد گيرند ؛ و جمعى ، عبادت الهى مىكنند از براى آن كه خداى - عزَّ و جلَّ - را دوست مىدارند ، و اين ، عبادت آنهايى است كه آزادند و بهترينِ عبادت‌هاست . « 3 »

--> ( 1 ) . ب : - « و » . ( 2 ) . الف و ب : « مرتبهء » . ( 3 ) . الكافى ، ج 2 ، ص 84 ، ح 5 .